sách đọc trong tháng.

À, gần đây mình đọc được blog của một chú luật sư tên Lâm Vũ Thao (không rõ tuổi, nhưng cảm giác về cách viết khiến mình nghĩ, gọi chú cho phải phép). Chú ấy viết về sách hay tuyệt cú mèo, khiến mình cảm thấy như được truyền cảm hứng ấy. Xét lại, từ đó đến nay mình đọc sách ít khi ghi lại, chủ yếu là để giữ trong lòng, rồi gặm nhấm, ngẫm nghĩ. Cái tật xấu là nghĩ xong rồi thì quên cũng rất nhanh. (trí nhớ cá vàng!) Như thế sau này lúc cần không dùng ngay được, mà phải đọc lại từ đầu, tốn công sức mà lại không đọc được nhiều và đa dạng. Từ giờ, mình sẽ thường viết về những sách mình được đọc hơn.

Cũng vì mình chưa thường viết về sách, nên chắc cũng sẽ bắt đầu viết một cách thật đơn giản thôi: tóm tắt chủ đề, nêu những gì mình thích và không thích, những bài học nho nhỏ rút ra, và những lưu ý hoặc nhận xét mang tính chủ quan. Việc này rất mới mẻ, nhưng cũng như mọi nỗ lực học tập khác, có cố gắng, dần dần rồi mọi việc sẽ tốt hơn lên. :)

Bắt đầu nào..

1. 1984 - George Orwell. Quyển sách này, như nhiều người có lẽ đã biết, rất nổi tiếng. Là một trong những tiểu thuyết được xếp hạng cao trong bảng xếp hạng của Modern Library. Mình biết đến cũng từ cách đây vài năm, nhưng đến gần đây mới để ý và tìm đọc. Truyện bắt đầu bằng cảnh một người đàn ông, tên Winston Smith, đang ở trong căn hộ của mình, loay hoay viết nhật ký; mọi cử chỉ đều cẩn trọng và vụng về. Thì phải vậy chứ, đó là lần "vụng trộm" đầu tiên mà. Cộng đồng mà ông ta đang sống là một xã hội không tưởng trong tương lai, thống trị bởi một chế độ độc tài của Anh Cả (Big Brother), ở đó, chỉ đơn thuần việc một công dân suy nghĩ khác với những gì nhà nước cấy vào đầu, cũng bị quy là tội (Thoughtcrime). Việc này kiến tạo một môi trường sống chỉ gồm những phần tử nhân bản vô tính, không cảm xúc, không đầu óc (nên cũng không có gì gọi là nỗ lực cá nhân hay hạnh phúc riêng tư). Trong xã hội áp chế tột cùng ấy, không có sự thật lẫn dối trá. Quá khứ, hay lịch sử, là một momen bất biến quy chiếu nhiều giá trị tinh thần và vật chất của con người, thì bị tẩy xóa, sửa chữa, viết lại để phục vụ cho lợi ích nhà nước của Anh Cả. "War is Peace. Freedom is Slavery. Ignorance is Strength." Giá trị đạo đức của con người bị hoán đổi và đạp đổ bằng trò chơi của ngôn ngữ.

Phải nói là George Orwell là một thiên tài văn học. Mình thấy văn phong trong 1984 rất mẫu mực (đó là chỉ theo cái native ear kém cỏi của mình, nhưng) đọc vào thấy cái dòng chảy của từ ngữ tuôn ra vô cùng dễ dàng, không tốn công sức, không mỹ lệ như văn-thơ của Virginia Woolf trong To The Lighthouse. Thẳng thắn, chân thành, đối mặt với sự thực bằng chính sự thô ráp cộc cỗi của nó. Viết rất nhanh và trong từng đoạn chấm phá đây đó những chân lý về con người. Xã hội không tưởng, nhưng có thể khiến mình thấy thấy thực tế và gần gũi hơn xã hội hiện đại trong The Fountainhead - Ayn Rand. Đọc là ghiền, là mụ mị, mình ngốn sạch quyển này trong vòng hai ngày rưỡi (kỷ lục mới!).

2. Anime from Akira to Howl's moving castle: experience contemporary Japanese animation - Susan J. Napier. Nghiên cứu về hoạt hình Nhật Bản. Nhìn trên bề mặt, anime Nhật Bản có một sự hỗn loạn trên đường phát triển, câu chuyện, cốt truyện, dẫn dắt, nhân vật, thường phức tạp và tạo cho người xem ấn tượng về nhiều ngăn trở, bức bối tâm lý. Nhưng mà, co cụm lại, thì đó là biểu hiện của một nền văn hóa đang chuyển mình, đang thích ứng với những bước tiến nhanh, thậm chí là quá nhanh, về kinh tế, xã hội, văn hóa. Quyển sách này giải thích và chứng minh những điều này cụ thể qua các anime, mà tiêu biểu là (khá) nhiều phim của Hayao Miyazaki. Mình hứng thú với cách cô Susan liên hệ mọi việc, từ ngữ đẹp nhưng không rối rắm, dẫn dắt hợp lý và không gượng ép.

Cô Susan nhìn nhận Totoro - hình ảnh đại diện cho Ghibli - như một trong số những hình mẫu biểu tượng cho văn hóa Nhật Bản đương đại. Loài mèo vốn là nhân vật xuất hiện thường xuyên trong truyện cổ Nhật. Mèo Totoro, khổng lồ, ngủ ngày và kì diệu, đánh thức một cảm khái hoài hương về quá khứ, thiếu thời tươi đẹp, và phần trẻ thơ ngủ sâu bên trong hang động lòng người (hình ảnh lúc Mei tìm thấy Totoro) :) Cái nỗi buồn vũ trụ ẩn trong sự việc vạn vật tàn phai của người Nhật, được gói ghém khéo léo, từ đó, cũng nhẹ nhàng tuôn vào lòng người từng gợn, hiền hiền, lăn tăn, mà lại dài lâu, sâu thẳm. Ngày xưa lúc học thơ Haiku, mình thấy nỗi u tịch này đầy lạ lùng, huyền bí, mình không hiểu, khép sách lại mà lòng đầy bất trắc (vì không hiểu). Bây giờ biết về nền văn hóa này nhiều hơn ngày xưa một ít rồi, thấy rồi nỗi buồn ấy, nó không đặc trưng hay tách biệt, nó sẽ dần dà ăn sâu vào bất cứ ai, đủ nhạy cảm, đủ thương quý cuộc đời này; nó chỉ khác biệt theo từng cá nhân về nguyên do và thời điểm. Đến một lúc, rồi nỗi buồn sẽ bắt bắt đầu chuyến-ăn-đời-ở-kiếp với mình. Còn Totoro thì vẫn vậy, mãi là tuổi thơ, là phép màu.

Cô cũng có nhận định về tính nữ trong văn hóa Nhật Bản. Không phải là ngẫu nhiên mà các nhân vật chính của Miyazaki đều là nữ. Ông này là feminist (ồ... à, mình rất thích thú chỗ này đấy : D) một cách rất... có lý. Sự có lý này có thể tóm tắt trong các ý như sau. Thứ nhất, trên khía cạnh lịch sử, các cuộc chiến tranh liên miên khiến một phần lớn nam nhân Nhật thiệt mạng. Thứ hai, cái chuyển mình gấp rút, chóng vánh của kinh tế và văn hóa Nhật, có thể liên hệ hợp lý với đặc tính linh hoạt, dễ thích nghi của nữ giới. Thứ ba, phân bố nhiệm vụ xã hội theo giới tính, trước giờ cắm rễ trong xã hội Nhật, thì hiện tại  đang ở trong tình trạng chông chênh; cả hai giới đều tự đặt câu hỏi về bản chất và ý nghĩa sự tồn tại của chính mình. Hình tượng hành động bay (Kiki's delivery service, My Neighbor Totoro, Nausicaa Valley of the Wind, Howl's Moving Castle, ...) ám chỉ sự vượt thoát, vươn lên khỏi những nền nếp, luật lệ xa xưa, cũng như sự bế tắc cùn mòn triền miên trong cuộc sống màu xám, hướng đến tìm thấy những vị trí phù hợp hơn, sống đúng đắn, tròn vẹn, chân thành hơn với khả năng của bản thân mình. Các nữ nhân vật chính của Miyazaki thường bản lĩnh, quyết đoán, độc lập, mạnh mẽ, toàn tâm với bản thân, công việc và con người, vồn dĩ theo truyền thống là những đặc tính "độc quyền" của đàn ông. Nôm na có thể gọi đây cái androgynous orientation (ý như sự chú trọng về tạo dựng nhân vật dung hòa các mặt khác biệt của cả hai giới) rất nổi bật trong anime Hayao. Vì những lý do trên mà có cơ sở kết luận về tính nữ trong văn hóa Nhật Bản.